روش تکثیر درختان (گیاهان)

پنجشنبه 8 فروردین 1392 01:25 ق.ظ

نویسنده : علی اصغر مردانی
 

روش های تکثیر گیاهان

هدف علم ازدیاد گیاهان ، افزودن به تعداد گیاهان با حفظ ویژگیهای ارزشمند آنها می‌باشد. برای این منظور گیاهان به روشهای جنسی (Sexual) و یا غیر جنسی (Asexael) تکثیر می‌شوند. اکثرا در طبیعت ، گیاهان از طریق بذر به ادامه نسل می‌پردازند. هر کدام از بذرها از نظر ژنتیکی ساختار منحصر به فرد خود را دارند که ناشی از آمیختگی والدین می‌باشد.

برای تولید مثل موفق گیاهان توسط انسان سه جنبه مختلف مورد نظر می‌باشد. داشتن اطلاعات عملی و مهارتهای لازم جهت ازدیاد گیاهان ، نظیر کشت بذر
 ، نهال و نشا ، پیوند زدن ، تهیه قلمه و ریشه‌دار کردن آن هنر ازدیاد نباتات بشمار می‌آید، داشتن اطلاعات لازم در مورد رشد و نمو ساختار گیاه و شرایط رشد که علم ازدیاد گیاهان محسوب می‌شود. جنبه سوم ، داشتن اطلاعات کافی در مورد روشهای ازدیاد گونه‌های مختلف گیاهی می‌باشد.

تکثیر جنسی گیاهان

تکثیر جنسی گیاهان شامل ترکیب یاخته‌های جنسی نر و ماده و تشکیل بذر می‌باشد. تکثیر جنسی با نصف شدن و کاهش کروموزومی گامتهای نر و ماده ، آغاز می‌شود و بعد از لقاح تعداد کروموزومها به تعداد اولیه افزایش می‌یابد و با بوجود آمدن ژئوتیپ های جدید همراه است. شکل ظاهری (فنوتیپ) گیاه و انتقال صفات از نسلی به نسل دیگر توسط ژنها تعیین می‌شود.

فرآیند زایشی گیاه

تکثیر جنسی گیاهان

تکثیر جنسی گیاهان شامل ترکیب یاخته‌های جنسی نر و ماده و تشکیل بذر می‌باشد. تکثیر جنسی با نصف شدن و کاهش کروموزومی گامتهای نر و ماده ، آغاز می‌شود و بعد از لقاح تعداد کروموزومها به تعداد اولیه افزایش می‌یابد و با بوجود آمدن ژئوتیپ های جدید همراه است. شکل ظاهری (فنوتیپ) گیاه و انتقال صفات از نسلی به نسل دیگر توسط ژنها تعیین می‌شود.

فرآیند زایشی گیاه

فرآیند زایشی گیاه با تشکیل گل ، آغاز می‌شود و این تغییرات شامل گل انگیزی ، گل آغازی ، اختصاصی شدن و تشکیل گل و شکوفایی است. از ترکیب گامتهای نر و ماده ابتدا تخم حاصل می‌شود و تخمک تلقیح یافته به دانه تبدیل می‌شود. تخم دارای خاصیت "خود تولیدی" بوده و حاوی اطلاعات ژنتیکی مورد نیاز برای تولید یک گیاه کامل می‌باشد. عواملی همچون دما ، طول روز ، هورمون های گل انگیزی و تغذیه گیاه در تمایز و تشکیل گل ، دخالت دارند.

.

مزایای ازدیاد جنسی

امکان انبار کردن بذر در شرایط مناسب و کشت آن در سالهای بعد ، ارزان و اقتصادی بودن ازدیاد توسط بذر ، عدم انتقال بیماری های ویروسی توسط بذر ، سازگار بودن بذر به شرایط متغیر محیطی ، امکان ازدیاد اکثر گیاهان زراعی ، تکثیر پایه‌های بذری برای درختان میوه ، ازدیاد کلونهای اصلاح شده توسط بذر و ... از مزایای تکثیر جنسی گیاهان محسوب می‌شوند.

تکثیر غیر جنسی گیاهان

در تولید مثل غیر جنسی ، تقسیم یاخته‌ای بدون کاهش کروموزومی (میوز) اساس کار می‌باشد. بطوریکه گیاهان تولید شده حاوی اطلاعات ژنتیکی پایه مادر می‌باشند. تقسیم یاخته‌ای توسط سلولهای غیر جنسی (سوماتیک) انجام می‌گیرد. تقسیم مستقیم یاخته‌ای عامل تشکیل بافت پینه در محل زخم و باززایی و بهبود زخم است و تکثیر رویشی را بوسیله قلمه ، پیوند و خوابانیدن شاخه ممکن می‌سازد. این روش تکثیر در کشت بافت نیز مطرح بوده و می‌توان گیاهان جدید را از این طریق تولید نمود. سلول رویشی زنده گیاهان ، دارای قدرت تولید یک گیاه کامل می‌باشد و این پدیده را قدرت خودسازی (Totipotency) می‌نامند و گیاه تولید شده بطور کامل اطلاعات ژنتیکی یاخته های مادری را خواهد داشت.

انواع روشهای تکثیر غیر جنسی گیاهان

در روش های تکثیر غیر جنسی معمولاً از اندامهای اصلی گیاهی نظیر ریشه، ساقه و برگ و یا از برخی اندامهای ذخیره ای و تغییر شکل یافته آن همچون پیاز و غده برای تکثیر استفاده می شود که در اینجا ضمن اشاره به روش های مختلف تکثیر غیر جنسی نباتات، روشهای عمده و تجارتی بطور مفصل تری بیان می شود.

قلمه

قلمه به قسمتی از ساقه، ریشه یا برگ گیاه گویند که پس از جدا سازی از نبات مادری، در شرایط مناسب قرار داده می شود تا تولید ریشه و شاخه کرده و گیاهی جدید از آن حاصل شود. مسلم است که گیاهان حاصل از این عمل، صفات مشابه یا گیاه مادری خواهند داشت. ازدیاد به وسیله قلمه مهم ترین و متداول ترین روش تکثیر غیر جنسی گیاهان محسوب می شود زیرا بسیاری از درختان و درختچه های خزان دار و همیشه سبز (زینتی و میوه ها) توسط قلمه ازدیاد می شوند.

خوابانیدن شاخه

خوابانیدن شاخه برای گیاهان کمیاب، گران و سخت ریشه زا روش تکثیر مناسبی محسوب می شود. روش عمل به این صورت است که شاخه ای را در حالی که به گیاه مادری متصل است انتخاب کرده و معمولاً آن را در زیر خاک قرار می دهند تا پس از گذشت حداقل یک یا دو فصل ریشه دار شده که پس از جداسازی از گیاه مادری، گیاه جدید و مستقلی ایجاد خواهد شد. مشکل عمده در این روش اولاً پیدا کردن شاخه مناسب برای خواباندن است و ثانیاً تعداد گیاهان ایجاد شده در مقایسه با روش های دیگری مانند قلمه زدن بسیار کمتر است.

همچنین از این روش برای پر کردن فواصل خالی درختان در روی ردیف استفاده می شود. خوابانیدن شاخه به چند شکل انجام می گیرد که خوابانیدن ساده، کپه ای و هوایی از متداول ترین آنها بشمار می آیند و معمولاً اگر شاخه ای را نتوان خم کرد باید از خوابانیدن کپه ای یا هوایی استفاده کرد.

جدا سازی - پیاز

برخی گیاهان اندام های ویژه و تغییر شکل یافته ای دارند که از آن برای ذخیره مواد غذایی، حفظ بقای گیاه و تولید مثل خود استفاده می کنند. پیاز (سوخ) و پیاز توپر اندام های دارای ساقه گوشتی و تغییر شکل یافته ای هستند که هر سال به طور طبیعی پیازچه هایی در کنار پیاز اصلی تولید می کنند که با جداسازی آنها از پیاز اصلی، تکثیر به روش جداسازی انجام می شود. پیاز معمولی به صورت ورقه ورقه است در حالی که پیاز توپر یک تکه ای بوده و ورقه ای نیست. معمولاً لازم است پیازچه ها را به مدت 3-2 سال کشت کرد تا پیازهای با قطر مناسب برای تولید شاخه گل دهنده حاصل شوند. اغلب گیاهان پیازی چند ساله بوده و برخی از آنها زینتی هستند نظیر آماریلیس و نرگش و یا پیاز خوراکی که همگی دارای پیاز ورقه ای اند و گلایل و زعفران که دارای پیاز توپر می باشند.

تقسیم

بعضی از گیاهان اندام های گوشتی و ذخیره ای دارند که حاصل تغییر شکل ساقه یا ریشه می باشند . در عمل تقسیم، با بریدن و قطع کردن مناسب و به موقع این اندامها می توان هر سال به تکثیر این گیاهان اقدام کرد، مهم ترین آنها عبارتند از:

.

تنه جوش

در بعضی نباتات ساقه های کوتاه و کوچکی بر روی تنه به صورت شاخه جانبی رشد می کنند که با بریدن و نگهداریشان در شرایط مساعد، ریشه زائی در آنها انجام می گیرد مانند تنه جوش های موجود بر روی نخل خرما. ممکن است تنه جوش ها در روی ساقه و در نزدیکی سطح زمین تولید شوند که در این حالت به آنها پاگیاه گویند مانند پاگیاه در گیاه زینتی خنجری.

ساقه رونده

ساقه رونده، ساقه هوایی بلند و ویژه ای است که از محل طوقه برخی گیاهان منشاء گرفته و رشد می کند در بعضی از ارقام توت فرنگی و یا گیاه زینتی برگ گندمی (سجافی) یک روش برای تکثیر استفاده از ساقه رونده است. معمولاً اگر شرایط خوب باشد ساقه های رونده پس از تماس با خاک مرطوب ریشه داده که با تکه تکه کردن آنها گیاهان جدیدی بدست می آید.

پاجوش

بر روی ریشه برخی نباتات جوانه های نابجایی وجود دارند که پس از رشد، شاخه هایی را تولید می کنند با بریدن این شاخه ها همراه با ریشه می توان اقدام به تکثیر آنها کرد. در انجیر و گل محمدی و برخی ارقام میوه پاجوش وجود دارد.

بعضی از درختان دارای این خاصیت هستند که در اطراف پایه مادری تولید شاخه هایی می نمایند که می توان آنها را از پایه مادری جدا کرد و مستقلا کشت کرد. مانند سیب، انار، گوجه، آلو، به و نخل. موقع جدا کردن پاجوش در پاییز یا بهار است. در نواحی سردسیر بهتر است در بهار انجام شود که نهال های جوان در اثر سرما زیاد صدمه نبینند.

در مورد جدا کردن پاجوش باید ابتدا با دقت خاک محلی را که پاجوش در ان قرار گرفته کنار زد و نهال ها را با مقدار کافی ریشه جدا نمود و در خزانه یا محل اصلی کاشت. این طرز تکثیر فقط به منظور بدست آوردن پایه می باشد که باید حتما در محل اصلی یا خزانه پیوند بخورد. طول پاجوش در موقع جدا کردن باید ۴۰ تا ۸۰ سانتیمتر باشد.

پیوند

شواهدی وجود دارد که حداقل 1000 سال قبل از میلاد چینی ها هنر پیوند زدن با می دانسته اند . در قرن هجدهم و نوزدهم میلادی بسیاری از دانشمندان بر روی جوش خوردن پیوند بین گیاهان چوبی مختلف مطالعه کردند که از آن جمله می توان به هلز، دوآمل و توین اشاره کرد. در سال 1981 بیلی در کتابی تحت عنوان خزانه، روش های مختلف انجام انواع پیوند را شرح داده که اغلب روش های امروزی مشابه با آن است.

اصطلاحات

پیوند: یعنی اتصال دو قطعه بافت زنده گیاهی به یکدیگر، بطوری که پس از متصل شدن با یکدیگر به عنوان یک گیاه به زندگی ادامه دهند.

پایه: پایه بخش پایینی پیوند است که ریشه گیاه پیوندی را تشکیل می دهد. برای تولید پایه می توان بذر را کشت کرد که گیاه حاصل را نهال بذری گویند و یا به کمک سایر روش های تکثیر غیر جنسی پایه ایجاد کرد. بسته به محل انجام پیوند بر روی پایه، ممکن است پایه علاوه بر ریشه و قسمت کوتاهی از تنه، شامل شاخه های اصلی نیز باشد.

پیوندک: پیوندک تکه کوچکی از شاخه است که در شرایط مشخصی و با خصوصیات معینی تهیه شده و وقتی بر روی پایه قرار می گیرد با آن یکی شده و قسمت بالایی گیاه پیوندی (اندام هوایی) را تشکیل می دهد.

دلایل انجام پیوند

1) هنگامی که هم گروهی با صفات مطلوب را نمی توان با سایر روش های غیر جنسی تکثیر کرد از پیوند زدن استفاده می شود، اغلب گونه های میوه ای و خشکباری با عمل پیوند ازدیاد می شوند. لازم به ذکر است که ازدیاد بذری برخی گونه ها ممکن است اما به دلیل هتروزیگوسی شدید و از بین رفتن صفات مطلوب در آنها، از این نوع علاوه بر آن در گونه های میوه با انجام پیوند بر روی نهال بذری، بلوغ و رسیدن به میوه با کیفیت و خصوصیات مورد نظر سریع تر تامین می شود. این مسئله علت اصلی انجام پیوند در نهال های جوان است زیرا پیوندک از گیاه بالغ و بارور بر روی نهال جوان انتقال داده می شود.

2) استفاده از مزایای برخی پایه ها دلیل دیگری برای عمل پیوند است به عنوان مثال بعضی از پایه ها در شرایط نامناسبی همچون خاک های سنگین و شور و یا دارای عوامل بیماری زا به خوبی رشد می کنند و از این رو در برخی مواقع استفاده از آنها نسبت به پایه های بذری رقم پیوندک ترجیح داده می شود. همچنین برخی پایه ها دارای اثر تنظیم کنندگی در رشد هستند.

3) گاهی تغییر رقم در یک باغ میوه به دلایل مختلفی ضروری است که این کار با پیوند زدن و انجام سرشاخه کاری درختان ممکن می شود.

4) کاهش در رسیدن زایشی نهال های بذری در برنامه های دورگ گیری. نهال های بذری حاصل از دو رگ گیری با پیوند بر روی پایه های پا کوتاه کننده زودتر به محصول می رسند.

5) پیوند ارقام مختلف با یکدیگر، شکل هایی خاص از گیاهان را ایجاد می کند. پیوند انواع کاکتوس ها، پیوند ارقام مختلف گل سرخ بر روی پایه نسترن و یا ایجاد شکل مجنون در پیوند توت مجنون بر روی ارقام توت معمولی مثال هایی از این جمله هستند.

6) ترمیم بخش های آسیب دیده درختان توسط برخی از انواع پیوند مانند پیوند پلی صورت می گیرد.

7) تشخیص بیماری های ویروسی با انتقال پیوندک از گیاه مشکوک به آلودگی به گیاه نشانگر (گیاه حساس به آن بیماری) و بروز علائم معینی انجام می شود.

روش های انجام پیوند

پیوندهای جوانه

پیوند شکمی (تی شکل): به علت T شکل بودن برشی که در پایه زده می شود آن را پیوند تی می نامند. این روش معمول ترین نوع پیوند جوانه است که در ازدیاد اکثر گونه های درختان میوه و گل سرخ بکار می رود. قطر مناسب پایه بین 25-6 میلی متر است و پیوند در ارتفاع 20-10 سانتی متری سطح زمین زده می شود. ابتدا برش عمودی به اندازه 5/2 سانتی متر و سپس برش افقی متقاطع با برش اول و در بالای آن زده می شود تا شکل T در پایه حاصل شود.

آنگاه پیوندک آماده شده که دارای یک جوانه و پوست است از بالا در زیر پوست پایه قرار داده می شود و آن را با نوار پلاستیکی می بندند . بایستی توجه داشت که بالا و پایین محل پیوند محکم بسته شوند زیرا آنها محل اصلی تولید بافت پینه و جوش خوردن پیوند در پیوند شکمی هستند. معمولاً پس از چند روز اگر پیوند گرفته باشد جوانه آن سبز بوده و دمبرگ پیوندک به آسانی از پیوندک جدا می شود اما اگر پیوند ناموفق باشد رنگ پوست پیوندک سیاه می شود.

در برخی گیاهان که شیره گیاهی زیادی دارند و یا در مناطق با بارندگی زیاد می توان از پیوند تی معکوس استفاده کرد. در این حالت مشابه روش اول عمل کرده و تنها کافی است که برش دوم در زیر برش عمودی قرار گیرد و پیوندک نیز از پایین وارد شکاف تی شود. البته باید دقت داشت که رعایت قطبی بودن پیوندک صورت گیرد.

پیوند وصله ای: این روش نیز یکی از روش های پیوند جوانه است که در درختانی مانند گردو انجام می گیرد زیرا برای انجام موفق آن گیاه باید دارای پوست ضخیمی باشد. بهتر است قطر پایه و پیوندک برابر و حدود 5/2-1 سانتی متر باشد. در ابتدا پیوندک به شکل مستطیلی به ابعاد 3×2 سانتی متر انتخاب شده و بعد آن را بر روی پوست پایه قرار داده و اطرافش را به اندازه پیوندک برش می زنند تا بتوان پوست پایه را به اندازه پیوندک جدا ساخته و پیوندک را جایگزین آن کرد. در آخر مشابه پیوند شکمی آن را با نوار می بندند.

پیوند لوله ای: نوعی پیوند وصله ای است که در ایران از این روش برای پیوند نهال های پسته استفاده می شود. روش کار چنین است که پس از تهیه پیوندک استوانه ای شکل، آن را بر روی انتهای شاخه سال جاری نهال (پایه) که پوست آن به اندازه طول پیوندک برداشته شده است قرار می دهند و آن را آنقدر بر روی چوب پایه می لغزانند تا در محلی که قطر پایه و پیوندک با هم برابر است محکم شود. قطر شاخه سال جاری حدود 1-5/0 سانتی متر است و در این حالت نیازی به بستن محل پیوند نیست.

پیوند قاشی: قبلاً اشاره شد که این پیوند در زمان رکود گیاه انجام می شود، علت آن است که پیوندک همراه با چوب گرفته می شود. قطر مناسب شاخه برای این نوع پیوند 5/2-1 سانتی متر بوده و در بسیاری از درختان میوه نتایج خوبی دارد.

پیوندهای شاخه

پیوند زبانه ای: از این روش برای پیوند شاخه های با قطر کم و حدود 13-6 میلی متر استفاده می شود مانند شاخه یکساله سیب. بهتر است که قطر شاخه های پایه و پیوندک برابر باشد. بایستی برشهای انجام گرفته در پایه و پیوندک دارای شیب متناسب با یکدیگر باشند و پس از قرار دادن زبانه ها بر روی یکدیگر بستن محل پیوند با نوار پلاستیکی و استفاده از چسب پیوند ضرورت دارد.

پیوند نیمانیم: همانند پیوند زبانه ای است با این تفاوت که زبانه دوم در پایه و پیوندک زده نمی شود و کافی است پایه و پیوندک با انجام برشی مورب ساده و زاویه مشابه آماده شوند.

پیوند اسکنه: پیوند اسکنه از قدیمی ترین روش های پیوند درختان است و به دلیل کاربرد آن در درختان جوان و مسن یکی از مهم ترین روش های پیوند شاخه است. پیوندک از شاخه یکساله گرفته می شود و برای آماده کردن آن باید دقت و مهارت کافی داشت. ابتدا برای این منظور با چاقور تیزی ته پیوندکها (رعایت قطبی بودن) به شکل گوه تراشیده می شود سپس پایه را از ارتفاع مورد نظر سربرداری می کنند و در امتداد قطر تنه شکافی عمودی به عمق حدود 5 سانتی متر در پایه زده می شود. در آخر ته پیوندکهای آماده شده را به طوری که تماس کافی با لایه زاینده پایه داشته باشند در شکاف پایه قرار داده و آن را با نخ یا نوار محکم می بندند و روی آن داشته باشند در شکاف پایه قرار داده و آن را با نخ یا نوار محکم می بندند و روی آن چسب پیوند زده می شود. در این روش قطر پایه می تواند برابر با پیوندکها و یا خیلی مسن تر و بیشتر از آن باشد.

پیوند تاجی (پوست): روشی سریع و ساده است و بر روی شاخه های با قطر 30-3 سانتی متر قابل اجرا است. این روش در بهار و پس از فعالیت پایه انجام می شود زیرا باید پوست پایه جدا شود و پیوندک را باید در زمان رکود جمع آوری کرده و تا بهار سال بعد نگهداری کرد. پیوندک را با زدن برشی شیبدار در یک طرف ته پیوندک آماده می کنند طول برش 4 سانتی متر است، سپس برش دیگری در طرف مقابل نوک پیوندک به طول 5/1 سانتی متر در پوست و به طرف چوب زده می شود و پوست حذف می شود و در نهایت پیوندک را به صورتی که برش بلندتر به سمت داخل قرار گیرد در پوست گذاشته و آن را با میخ به پایه متصل می کنند. این روش برای درختان دارای پوست ضخیم استفاده می شود.

پیوند مجاورتی: تفاوت پیوند مجاورتی با سایر انواع پیوند این است که طی آن دو گیاه مستقل و دارای ریشه با یکدیگر پیوند زده می شوند و پس از جوش خوردن، قسمت بالای گیاه پایه در بالای محل پیوند و قسمت پایین پیوندک در پایین محل پیوند قطع می شوند. این کار در هنگام رشد فعال و با پوست برداری پایه و پیوندک و اتصال آنها به هم انجام می شود.

پیوند پلی: پیوندی تعمیری است و وقتی بکار می رود که ریشه درخت سالم بوده ولی پوست آن صدمه دیده است. این پیوند در اوایل بهار و زمان پوست دهی درخت انجام می شود ولی پیوندک ها را از شاخه یکساله و با قطر 12-6 میلی متر در زمستان تهیه می کنند.

مزایای تکثیر غیر جنسی گیاهان

تولید گیاهان یکدست و متجانس و شبیه پایه مادر ، کوتاه کردن دوره نونهالی ، ازدیاد گیاهان بکربار ، کنترل شکل و مراحل رشد و گوناگونی روشهای غیر جنسی ، از مزایای این روش تکثیر محسوب می‌شود.

معایب ازدیاد غیر جنسی گیاهان

از معایب ازدیاد غیر جنسی پر هزینه بودن و امکان انتقال عوامل بیماریزا توسط این روش می‌باشد. از عوامل بیماریزا می‌توان به قارچها ، باکتریها و ویروسها اشاره کرد.

 

 

علی اصغر مردانی




دیدگاه ها : () 




برچسب ها: تکثیر گیاهان ،
آخرین ویرایش: - -



شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic